23 Nisan’ın çocuk bayramı olması düşüncesinin fikir babası Atatürk’tür.[1] TBMM’nin açıldığı 23 Nisan 1920 gününün akşamı, Yunus Nadi, Ruşen Eşref, Hacı Feyzullah Efendi ve Mazhar Müfit Bey’in hazır bulunduğu bu sohbette sorulan, “Paşam! Bugün Büyük Millet Meclisi’ni açtık. Bunu bütün milletimize ve İtilaf Devletleri’ne ilan ettik. Fakat bugünün adı ne olsun?” sorusuna Atatürk şu cevabı vermiştir: “Efendiler! Osmanlı İmparatorluğu, 600 yıl bu milletin kaderine hâkim olmuştur. Bugün Osmanlı İmparatorluğu kısmen dağılmış olmasına rağmen İstanbul’da bir hükümeti mevcuttur. Osmanlı İmparatorluğu’nun yanında, bugün bizim açtığımız meclis çocuk kalır. Onun için, bugünün adına çocuk bayramı diyelim. Bu çocuk büyüsün, kendi zaferini kendisi ilan etsin.[2] Atatürk’ün bu sembolik “çocuk bayramı” düşüncesi yine bizzat Atatürk’ün hamiliğini yaptığı bir Cumhuriyet kurumu olan Himaye-i Etfal Cemiyeti’nin öncülüğünde zamanla gerçekten bir “çocuk bayramı”na dönüşecektir. 23 Nisan 1926 tarihli Milliyet gazetesinde Himaye-i Etfal Cemiyeti Başkanı Fuat Bey’in şu açıklaması yayınlanmıştır: “Bugün çocuk günüdür, yani istikbale ve istiklale ait bir gündür. Cumhuriyet hükümetimiz bu günü çocuklara tahsis etti.”[3]Atatürk’ün yaveri Cevat Abbas Gürer de Güneş Kulübü adına Tepebaşı Tiyatrosundaki 23 Nisan kutlamasında yaptığı konuşmada Atatürk’ü, “23 NİSAN’IN VALİDİ (BABASI)” diye adlandırmıştır.[4]

23 Nisan, ilk defa 1921’de çıkarılan bir kanunla “Hâkimiyet-i Milliye Bayramı” ilan edilmiştir.[5] Bu, Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk milli bayramıdır. Bu bayram yurdun birçok yerinde resmi ve özel kuruluşların, halkın ve öğrencilerin katılımıyla coşkuyla kutlanmıştır.[6] 1922’de Ankara’daki 23 Nisan kutlamalarına öğrencilerin de katılması ayrı bir coşku yaratmış bunun üzerine “Mustafa Kemal’in de desteğini alan Himaye-i Etfal Cemiyeti yöneticileri, 23 Nisan 1923’te cemiyet adına yardım toplamaya başlamışlardır.”[7] Yetim ve öksüz çocuklar için kurulan bir cemiyetin 23 Nisanlarda yardım toplamaya başlaması ve yardım amaçlı rozetlerin çocuklar tarafından satılması 23 Nisan’da çocukları daha da ön plana çıkarmıştır. “Reisi Cumhur Mustafa Kemal Paşa’nın da bu faaliyetlere destek vermesi ile[8] 23 Nisan 1925 yılında “çocuk günü” olarak, 1926’dan itibaren ise “çocuk bayramı” olarak görülmeye başlanmıştır. 23 Nisanlar resmi olarak “Hâkimiyet-i Milliye Bayramı” adıyla kutlanmaya devam etse de fiilen “çocuk bayramı” olarak da kutlanmıştır. Hükümet, 23 Nisan 1923 “Hâkimiyet-i Milliye Bayramı” kutlamalarında protokolde Himaye-i Etfal Cemiyet-i Başkanı Dr. Fuat Bey’e yer vererek, cemiyete, çocuklara ve fiilen kutlanan bu çocuk bayramına ne kadar çok önem verdiğinin göstermiştir.[9] 1924’ün 23 Nisan kutlamalarında Himaye-i Etfal Cemiyeti’ni, yani bir anlamda çocukları Atatürk’ün eşi Latife Hanım temsil etmiştir.[10]

İlk kapsamlı “çocuk bayramı” kutlamaları 1927 yılında yapılmıştır.  Himaye-i Etfal Cemiyeti, 1927’deki 23 Nisan Çocuk Bayramı kutlamalarına büyük özen göstermiştir. Cemiyetin seçtiği dört kişilik bayram kutlama heyeti her şeyi en ince ayrıntısına kadar planlamıştır. Öyle ki oyuncakların kullanımına ilişkin talimatnameler ve hatta çocukların kullanacağı atlıkarıncanın işletilmesine ilişkin 10 maddelik bir tamim bile hazırlamıştır.[11]Gürbüz Türk Çocuğu”nun 23 Nisan 1927 tarihli sayısı Çocuk Gününe Mahsus Fevkalade Nüsha adıyla yayınlanmıştır. Bu sayıda Himaye-i Etfal Cemiyeti’nin çocuk davası hakkında bilgiler, yurtta çocuk bayramının nasıl kutlanacağına ilişkin açıklamalar ve fotoğraflar yer almıştır. Himaye-i Etfal Cemiyeti’nin 23 Nisan 1927 Çocuk Bayramı kutlamaları için hazırladığı programa göre süslü otomobillerle ve bando eşliğinde çocuk sarayına götürülen çocuklar, oyun bahçesinde ve tören alanında gönüllerince eğlenmişlerdir.[12] Ayrıca gece de çocuklar için fener alayı, yarışmalar, sergi, müsamere ve çeşitli eğlenceler düzenlenmiş ve geleneksel hale getirilen çocuk balosu yapılmıştır. Bu baloda çocuklar için oyuncaklar, yiyecekler hazırlanmış, çocuklar da şiirler ve marşlar okuyarak çeşitli dans gösterileri yapmıştır.[13] Öğrenciler de okullarında sınıflarını bayraklarla, süslerle donatmış, törenlerde şiirler ve marşlar okuyup devlet büyüklerini ziyaret etmişlerdir. Sadece Ankara’da değil diğer illerde de benzer programlar düzenlemiştir.[14]

   Atatürk çocuk bayramlarında Türk Ocağı binalarını, Halkevlerini ve Gazi Orman Çiftliği’ni çocuk şenliklerine ayırmıştır. 1927 yılı çocuk bayramı dolayısıyla Gazi Orman Çiftliği’nde ziyafetler verilmiş, çocuk konulu piyes, temsil ve gösteriler hazırlanıp Halkevlerinde gösterilmiştir.[15] 22 Nisan 1927’de Himaye-i Etfal Cemiyeti’nin, Hâkimiyet-i Milliye ve Milliyet gazetelerinde yayımlanan bildirisinde şöyle denilmiştir: “Büyük Gazimiz çocuklarımızın 23 Nisan Bayramı’nı daha şerefli, daha sevinçli geçirmelerine vesile olacak büyük bir jestte bulunmuşlardır. Mustafa Kemal Paşa otomobillerinden birini törenlerde çocuklara tahsis etmiş ve Cumhurbaşkanlığı bandosunun çocuk sarayında, çocuk bayramı için görev yapmasını sağlamıştır. Şimdiye kadar Türk çocukları, devletin üst düzey yöneticilerinin hiçbirinden bu derece şefkat ve sahiplenme görmediklerinden bu saadete nail olan çocuklarımız ne kadar övünse ve sevinse yeridir.”[16] 1927’deki 23 Nisan Çocuk Bayramı kutlamalarına büyük ilgi gösteren Atatürk, o gün sadece bir otomobilini ve Riyaset-i Cumhur Orkestrası’nı çocuklara tahsis etmekle kalmamış, o gece Ankara Evkaf Oteli’nde düzenlenen Himaye-i Etfal Cemiyeti Balosu’na da katılarak çocuklara ve 23 Nisan Çocuk Bayramı’na ne kadar çok önem verdiğini göstermiştir.[17] O baloda çocuklara 10.000 lira yardım toplanmıştır.[18]

 

Milliyet, 22 Nisan 1927: “23 Nisan Çocukların Günüdür. Çocuklara karşı içtimai vazifelerini ihmal edenlere bugün ihmallerinin tamiri çarelerini aramalıdırlar.” Haberin devamında Atatürk’ün bir otomobilini ve Riyaseti Cumhur Orkestrası’nı çocuklara tahsis ettiği anlatılıyor.
Milliyet, 22 Nisan 1927: “23 Nisan Çocukların Günüdür. Çocuklara karşı içtimai vazifelerini ihmal edenlere bugün ihmallerinin tamiri çarelerini aramalıdırlar.” Haberin devamında Atatürk’ün bir otomobilini ve Riyaseti Cumhur Orkestrası’nı çocuklara tahsis ettiği anlatılıyor.

Cumhurbaşkanı Atatürk gibi Başbakan İsmet Paşa da 23 Nisan Çocuk Bayramı’na ilgi göstermiştir. İsmet Paşa, ziyaret etmek için köşklerine gelen çocukları tebrik ederek kendilerine sıhhat ve afiyet temenni etmiştir.[19] 1926’dan beri ülkenin her tarafında çok  coşkulu törenlerle kutlanan çocuk bayramı 1929’da çocuk haftası adıyla 7 güne çıkarılmıştır.[20] Benoit Mechin, “Kurt ve Pars” adlı eserinde Atatürk’ün, Ben çocuk haftasını, çocuklara hürmet edilmesini temin ve onların zaafından yararlanarak çok defa yapıldığı gibi onlara eziyet ve hayvan gibi muamele edilmesini önlemek için meydana getirdim. Bu tedbirim, milletin geleceğine karşı gösterilen bir saygı olarak görülmelidir.” dediğini aktarmıştır.[21] Maarif Teşkilatı da çocuk haftası etkinlikleri çerçevesinde okulları tatil ederek tüm öğrencilerin kutlamalara katılmasını sağlamıştır.[22]

İsmet Paşa ve Fuat Umay
İsmet Paşa ve Fuat Umay

23 Nisanlarda çocuklarımızın temsili olarak bazı makamlara oturmaları ve yurdun değişik yerlerinden Ankara’daki törenlere katılan öğrencilerin Ankaralı ailelerin yanında misafir edilmesi uygulamaları da 1929’da başlatılmıştır.[23]

 

23 Nisan 1929 tarihinde Ankara Palas’taki Çocuk Balosu’na katılan Atatürk, İsmet İnönü’nün oğlu Ömer’le birlikte
23 Nisan 1929 tarihinde Ankara Palas’taki Çocuk Balosu’na katılan Atatürk, İsmet İnönü’nün oğlu Ömer’le birlikte

23 Nisan 1929’da öğleden sonra Ankara Palas’ta verilen çocuk balosuna Cumhurbaşkanı Atatürk, TBMM Başkanı Kazım Paşa, Başbakan İsmet Paşa ve Bakanlar Kurulu üyeleri katılmıştır.[24]

Ankara Palas’ta Himaye-i Etfal Cemiyeti’nin çocuk balosunda. (23 Nisan 1929)
Ankara Palas’ta Himaye-i Etfal Cemiyeti’nin çocuk balosunda. (23 Nisan 1929)

Arşiv belgeleri de Hükümetin 23 Nisan Çocuk Bayramlarına çok önem verdiğini kanıtlamaktadır. Örneğin, 7 Nisan 1932 tarihinde, “Çocuk Bayramı sebebiyle Nisan’ın 20’sinden 30’una kadar mektup ve telgraflara şefkat pulu yapıştırılması hakkında kanun layihası”  hazırlanmıştır.[25] 8 Nisan 1936 tarihinde, “23 Nisan Çocuk Bayramı münasebetiyle Halkevlerinin çocuklarla ilgili konferanslar vermesi ve müsamereler düzenlemesi.” istenmiştir.[26]

1935’te çıkarılan 2739 sayılı “Ulusal Bayram ve Genel Tatiller Hakkında Kanun”la 23 Nisan “Ulusal Egemenlik Bayramı” olarak kutlanmaya başlanmıştır. 23 Nisanlarda fiilen “çocuk bayramı” ve  “çocuk haftası” da kutlanmaya devam etmiştir. 1935’ten sonra resmen “23 Nisan Ulusal Egemenlik Bayramı ve Çocuk Haftası” ifadesi kullanılmıştır.[27]

Not: Bu konudaki ayrıntılar PANZEHİR adlı kitabımdadır.

Sinan MEYDAN
25 Mart 2016

DİPÇE

[1] Sinan Meydan, Yalanlara, Çarpıtmalara, İftiralara Panzehir, İstanbul, 2005, s.525 vd.

[2] M.Vehbi Tanfer, “Atatürk’ün Türk Milletine Armağan Ettiği Bayramlar”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, S.39.

[3] Milliyet, 23 Nisan 1926, s.1

[4] Turgut Gürer, Atatürk’ün Yaveri Cevat Abbas Gürer, Cepheden Meclise Büyük Önder İle 24 Yıl, İstanbul, 2006, s. 332

[5] TBMM Zabıt Ceridesi, X, (Devre I), Tarih, 23 Nisan 337, s. 69-74

[6] Makbule Sarıkaya, Türkiye Himaye-i Etfal Cemiyeti, 1921-1935, Ankara, 2011, s.267

[7] Mücahit Özçelik, “23 Nisan Çocuk Bayramı’nın Ortaya Çıkışı ve 1922-1929 Yılları Arasında 23 Nisan Kutlamaları”, Akademik Bakış, C.5, S.9,Kış 2011, s.266

[8] agm, s.266,267.

[9] Hâkimiyet-i Milliye, 23 Nisan 1923, s.1. Atatürk, Himaye-i Etfal Cemiyeti Başkanı Fuat Bey’e Eski Türk mitolojisinde “çocukların koruyucusu” anlamına gelen “Umay” soyadını vermiştir.

[10] Özçelik, agm, s. 269.

[11] Sarıkaya, age, s. 270

[12] Heyet-i İdare Karar Defteri (12 Mart 1928)’den naklen Sarıkaya, age, s. 271. “Ankara’da Çocuk Bayramı”,Gürbüz Türk Çocuğu, IX Nisan 1927, s.3.

[13] agm, s.3.

[14] Sarıkaya, age, s. 272.

[15] age, s.273.

[16] Hâkimiyet-i Milliye, 22 Nisan 1927, s.1

[17] Vakit, 25 Nisan 1927, s.1

[18] Gürbüz Türk Çocuğu, Nisan 1927, s.1

[19] Vakit, 24 Nisan 1927, s.1

[20] Utkan Kocatürk, Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Kronolojisi, 1918-1938, Ankara, 1988, s.489, Sarıkaya, age, s. 272.

[21] Benoit Mechin, Kurt ve Pars, 2. Bas., İstanbul, 2001, s.264.

[22] Özçelik, age, s. 276.

[23] İkdam, 23 Nisan 1929, s.3

[24] İkdam, 24 Nisan 1929, s.3

[25] BCA,Tarih: 7/4/1932,Sayı: 12552, Fon Kodu: 30..18.1.2,Yer No: 27.24..9.

[26] BCA,Tarih: 8/4/1936, Fon Kodu: 490..1.0.0,Yer No: 3.12..23.

[27] Devletin resmi belgelerinde “Ulusal Egemenlik Bayramı ve Çocuk Bayramı” ifadesi kullanılmıştır. 9 Nisan 1939 tarihli bir kararda “23 Nisan Egemenlik Bayramı ve Çocuk Haftası kutlamalarının yapılacağı”ndan, 11 Mayıs 1943 tarihli bir kararda da “23 Nisan Ulusal Egemenlik Bayramı ve Çocuk Haftası münasebetiyle yapılan kutlama programları.”ndan söz edilmiştir. (BCA, Tarih: 8/4/1936,Fon Kodu: 490..1.0.0,Yer No: 3.12..23. BCA,Tarih: 11/5/1943,Dosya: 6.BÜRO,Fon Kodu: 490..1.0.0,Yer No: 1134.138..2.)

Bir Cevap Yazın